4 biểu hiện và 3 nguyên nhân gây tỳ vị hư bà con cần biết

Nhiều bà con thường thắc mắc tại sao mình ăn uống đầy đủ, bồi bổ đủ thứ mà cơ thể vẫn gầy gò, hay mệt mỏi, đầy bụng hoặc đi ngoài phân lỏng nát. Trong Đông y, đây chính là những dấu hiệu điển hình của thể tỳ vị hư – tình trạng “cỗ máy tiêu hóa” của cơ thể đang bị suy yếu, không thể chuyển hóa thức ăn thành năng lượng để nuôi dưỡng lục phủ ngũ tạng.

Tại Phòng khám Đỗ Minh Đường, chúng tôi luôn quan niệm rằng “Tỳ vị là gốc rễ của hậu thiên”. Khi cái gốc này bị lung lay, sức khỏe tổng thể sẽ sụt giảm nghiêm trọng. Bài viết dưới đây ĐMĐ sẽ cùng bà con tìm hiểu sâu hơn về thể tỳ vị hư dưới góc nhìn y học cổ truyền để có cách chăm sóc cơ thể phù hợp nhất.

Hiểu đúng về Tỳ và Vị trong Đông y

Trong y học hiện đại, chúng ta thường chỉ nghe đến dạ dày hay đại tràng, nhưng trong Đông y, khái niệm Tỳ và Vị mang tính bao quát hơn rất nhiều. Vị (dạ dày) được ví như cái kho chứa thức ăn, có nhiệm vụ tiếp nhận và làm nhuyễn thực phẩm. Trong khi đó, Tỳ (lá lách theo cách hiểu hẹp, hoặc toàn bộ hệ thống chuyển hóa theo cách hiểu rộng) đóng vai trò vận hóa, tức là biến thức ăn đó thành tinh chất (chất dinh dưỡng) và đưa đi nuôi toàn thân.

Bà con cứ tưởng tượng Vị như một cái nồi nấu cơm, còn Tỳ như ngọn lửa ở dưới. Nếu nồi hỏng hoặc lửa yếu (Tỳ vị hư), cơm sẽ không bao giờ chín, hoặc có chín cũng không ngon, không đủ chất. Khi Tỳ vị hư, nguồn cung cấp “xăng dầu” cho cơ thể bị gián đoạn, dẫn đến hàng loạt hệ lụy về sức khỏe.

Những biểu hiện thường gặp khi bà con bị tỳ vị hư

Thể tỳ vị hư không chỉ dừng lại ở chuyện đau bụng hay khó tiêu, nó biểu hiện ra bên ngoài thông qua rất nhiều tín hiệu mà nếu không để ý, bà con rất dễ bỏ qua:

1. Rối loạn tiêu hóa kéo dài

Đây là dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất. Người có tỳ vị hư thường ăn xong thấy bụng ấm ách, đầy hơi, khó chịu dù chỉ ăn rất ít. Đặc biệt, tình trạng đi ngoài phân lỏng, phân sống (ăn gì đi nấy) hoặc phân nát không thành khuôn là biểu hiện điển hình của việc Tỳ không còn khả năng vận hóa thủy thấp.

2. Sắc mặt kém, cơ thể mệt mỏi

Vì Tỳ chủ cơ nhục, nên khi Tỳ hư, chân tay bà con thường cảm thấy rệu rã, không có sức lực, chỉ muốn nằm. Do không đủ huyết để nuôi dưỡng, sắc mặt người bệnh thường vàng úa, nhợt nhạt, môi thâm hoặc trắng bợt, không có độ hồng nhuận tự nhiên.

3. Thay đổi về khẩu vị và cảm giác ở miệng

Bà con thường cảm thấy miệng nhạt, không biết ngon, hoặc đôi khi thấy miệng ngọt (tỳ nhiệt). Cảm giác chán ăn, nhìn thấy đồ dầu mỡ là sợ cũng là dấu hiệu cho thấy “cỗ máy” tiêu hóa đang đình công.

4. Lưỡi có vết hằn răng

Một mẹo nhỏ ĐMĐ hay hướng dẫn bà con là hãy soi gương nhìn vào lưỡi của mình. Nếu thấy lưỡi béo bệu, có các vết hằn của răng ở hai bên rìa lưỡi, kèm theo rêu lưỡi trắng dày hoặc nhớt, thì khả năng cao là tỳ vị đang bị thấp trệ và hư yếu.

Nguyên nhân khiến tỳ vị của chúng ta ngày càng suy kiệt

Không phải tự nhiên mà tỳ vị trở nên hư yếu. Theo kinh nghiệm thăm khám nhiều năm tại ĐMĐ, chúng tôi nhận thấy có 3 nhóm nguyên nhân chính:

• Thói quen ăn uống vô độ: Việc ăn quá nhiều đồ lạnh, đồ sống (sashimi, rau sống, nước đá), đồ cay nóng hoặc thực phẩm nhiều dầu mỡ làm tổn thương dương khí của tỳ vị. Ngoài ra, thói quen ăn uống không đúng giờ giấc, vừa ăn vừa làm việc cũng khiến tỳ vị “vất vả” hơn.
• Lao lực và lo nghĩ quá mức: Đông y có câu “Ưu tư thương Tỳ” (lo lắng quá hại Tỳ). Những người thường xuyên làm việc trí óc căng thẳng, thức đêm, lo âu kéo dài thường có hệ tiêu hóa rất kém.
• Ảnh hưởng từ môi trường và cơ địa: Những người sống trong môi trường ẩm thấp hoặc người vốn có thể chất hư nhược, người già chức năng tạng phủ suy yếu tự nhiên cũng dễ rơi vào thể bệnh này.

Sự khác biệt giữa các thể tỳ vị hư thường gặp

Bà con cần lưu ý rằng tỳ vị hư cũng có nhiều “nhánh” khác nhau, mỗi người một kiểu cơ địa:

“Việc nhận biết đúng thể bệnh giúp chúng ta có hướng điều chỉnh lối sống chính xác. Tuy nhiên, mỗi người có một cơ địa riêng biệt, không nên tự ý áp dụng các biện pháp mạnh khi chưa hiểu rõ tình trạng của mình.”

Thể Tỳ Khí Hư

Biểu hiện chính là mệt mỏi, hụt hơi, ngại nói, ăn kém, phân lỏng. Đây là giai đoạn đầu của sự suy yếu, khi năng lượng của Tỳ chưa đủ để vận hành bình thường.

Thể Tỳ Dương Hư

Nặng hơn tỳ khí hư, bà con sẽ thấy sợ lạnh, tay chân lạnh, đau bụng âm ỉ và thường đỡ hơn khi được chườm ấm hoặc xoa bóp. Đi ngoài lúc này thường là phân lỏng hoàn toàn như nước hoặc phân sống.

Thể Tỳ Hư Thấp Trệ

Lúc này, tỳ hư không chuyển hóa được nước, dẫn đến phù thũng, cảm giác người nặng nề như có vật nặng đeo bám, đầu óc choáng váng, nặng đầu.

Chế độ sinh hoạt và dưỡng sinh cho người tỳ vị hư

Để hồi phục “gốc rễ” này, bà con cần kiên trì thay đổi từ những thói quen nhỏ nhất. Dưới đây là những lời khuyên từ góc nhìn chuyên gia ĐMĐ:

Về chế độ ăn uống

Bà con nên thực hiện nguyên tắc “Ăn ấm – Uống nóng”. Hạn chế tối đa các loại quả có tính hàn lạnh như dưa chuột, dưa hấu, hoặc các loại nước giải khát có đá. Thay vào đó, hãy ưu tiên các món ăn dễ tiêu, được nấu chín kỹ. Các loại thực phẩm tốt cho tỳ vị bao gồm: khoai lang, bí ngô, hạt sen, ý dĩ, táo đỏ, gừng.

Về vận động

Không nên vận động quá mạnh gây mất sức. Bà con nên chọn các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ, thái cực quyền hoặc yoga. Đặc biệt, sau khi ăn khoảng 30 phút, việc đi bộ nhẹ nhàng (thanh thản bộ) giúp kích thích tỳ vị vận hóa thức ăn cực kỳ hiệu quả.

Mẹo xoa trung tiêu tại nhà

Bà con có thể thực hiện bài tập xoa bụng mỗi ngày: Đặt bàn tay lên vùng bụng quanh rốn, xoa theo chiều kim đồng hồ khoảng 50-100 vòng vào buổi sáng khi ngủ dậy và buổi tối trước khi đi ngủ. Việc này giúp thúc đẩy nhu động ruột và làm ấm tỳ vị.

Lưu ý quan trọng cho bà con

Khi áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà, bà con cần chú ý:

• Những người đang bị sốt cao, viêm nhiễm cấp tính vùng bụng nên thận trọng khi xoa bóp hoặc dùng các loại thảo dược có tính ấm nóng quá mức.
• Không tự ý mua các loại thuốc tễ, thuốc nam không rõ nguồn gốc được quảng cáo là “bổ tỳ” nhanh chóng. Việc bồi bổ sai cách (ví dụ tỳ đang có thấp nhiệt mà lại bổ dương) sẽ khiến bệnh trầm trọng hơn.
• Mỗi cơ địa là khác nhau, hiệu quả của việc thay đổi lối sống phụ thuộc vào sự kiên trì và tình trạng thực tế của mỗi người.

Tỳ vị hư là một tình trạng diễn tiến âm thầm nhưng hệ lụy lại rất lớn, ảnh hưởng đến mọi cơ quan khác trong cơ thể. Hy vọng những chia sẻ trên từ Phòng khám Đỗ Minh Đường đã giúp bà con có cái nhìn rõ nét hơn để biết cách lắng nghe và yêu thương cơ thể mình hơn. Nếu thấy các dấu hiệu tỳ vị hư kéo dài không thuyên giảm, bà con nên tìm đến những cơ sở y học cổ truyền uy tín để được các bác sĩ thăm khám và đưa ra lời khuyên cá nhân hóa phù hợp nhất.