5 nguyên nhân và dấu hiệu suy thượng thận thứ phát bà con cần biết

Nhiều bà con khi nghe đến chẩn đoán suy thượng thận thứ phát thường cảm thấy hoang mang vì không biết bệnh bắt nguồn từ đâu và có nguy hiểm đến tính mạng hay không. Thực tế, đây là tình trạng rối loạn nội tiết xảy ra khi “mệnh lệnh” từ tuyến yên không được truyền đạt đầy đủ, khiến cơ thể rơi vào trạng thái mệt mỏi kéo dài, tụt huyết áp và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng.

Với mong muốn giúp bà con hiểu đúng, hiểu đủ để có hướng chăm sóc sức khỏe tốt nhất, đội ngũ chuyên gia tại Phòng khám Đỗ Minh Đường (ĐMĐ) xin chia sẻ những kiến thức trọng tâm về căn bệnh này ngay dưới đây.

Suy thượng thận thứ phát là gì và tại sao lại xảy ra?

Để bà con dễ hình dung, chúng ta hãy coi tuyến thượng thận giống như một “nhà máy sản xuất hormone” quan trọng, còn tuyến yên chính là “vị tổng chỉ huy”. Suy thượng thận thứ phát không phải do bản thân tuyến thượng thận bị hỏng, mà là do tuyến yên bị suy yếu, không sản xuất đủ hormone ACTH (Adrenocorticotropic hormone) để kích thích “nhà máy” này hoạt động.

Tuyến thượng thận gồm hai phần chính là tủy và vỏ, đảm nhận vai trò tiết ra các nội tiết tố thiết yếu như Androgen, Aldosterone và đặc biệt là Cortisol. Khi lượng ACTH thiếu hụt, quá trình sản xuất Cortisol bị đình trệ, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình trao đổi chất, điều hòa huyết áp và khả năng chống chọi với căng thẳng (stress) của cơ thể.

Điểm mặt những nguyên nhân khiến tuyến yên “đình công”

Trong y học, suy thượng thận được chia làm 3 loại (nguyên phát, thứ phát và cấp ba) tùy theo vị trí tổn thương. Riêng với thể thứ phát, thủ phạm chính nằm ở tuyến yên. Theo ghi nhận thực tế từ các ca bệnh, chúng tôi nhận thấy có những nguyên nhân phổ biến sau đây:

• Sự xuất hiện của các khối u: Các khối u tuyến yên hoặc u sọ hầu có thể chèn ép, làm tổn thương các mô lành và ngăn cản quá trình giải phóng hormone ACTH vào máu.
• Hệ quả sau phẫu thuật hoặc xạ trị: Các liệu pháp điều trị khối u ở vùng đầu, đặc biệt là quanh khu vực tuyến yên, đôi khi vô tình phá hủy các tế bào sản xuất nội tiết tố.
• Lạm dụng thuốc Corticosteroid (Sử dụng Corticosteroid ngoại sinh): Đây là nguyên nhân cực kỳ đáng báo động mà chúng tôi thường xuyên cảnh báo bà con. Việc tự ý sử dụng các loại thuốc giảm đau, thuốc trị khớp chứa Corticoid trong thời gian dài sẽ khiến vùng dưới đồi và tuyến yên bị “ngủ quên”, giảm tiết hormone tự nhiên.
• Hội chứng Sheehan: Đây là tình trạng hoại tử tuyến yên sau sinh do mất máu quá nhiều hoặc sốc trong quá trình vượt cạn, khiến tuyến yên của chị em bị tổn thương nghiêm trọng.
• Tình trạng Apoplexy tuyến yên: Xảy ra khi nguồn cung cấp máu cho tuyến yên bị gián đoạn đột ngột (thường gặp ở người có khối u tuyến yên sẵn), gây suy giảm chức năng tức thì.

Những dấu hiệu nhận biết suy thượng thận thứ phát bà con cần lưu tâm

Bệnh thường tiến triển âm thầm, nhưng nếu chú ý quan sát cơ thể, anh em, chị em có thể nhận thấy những biểu hiện bất thường như sau:

• Cơ thể suy nhược, mệt mỏi triền miên: Cảm giác thiếu sức sống dù đã nghỉ ngơi đầy đủ, thường xuyên thấy yếu cơ, đi đứng không vững.
• Rối loạn tiêu hóa: Hay có cảm giác buồn nôn, nôn ói, chán ăn dẫn đến sụt cân nhanh chóng mà không rõ nguyên nhân.
• Huyết áp thấp: Đặc biệt là tình trạng hạ huyết áp thế đứng (cảm thấy chóng mặt, xây xẩm mặt mày khi đứng lên đột ngột).
• Hạ đường huyết: Người bệnh thường xuyên vã mồ hôi, run tay chân, cảm thấy đói cồn cào do thiếu hụt Cortisol điều chỉnh đường huyết.
• Thay đổi về tinh thần: Dễ bị mất phương hướng, đầu óc kém minh mẫn, đôi khi rơi vào trạng thái lơ mơ.
• Thay đổi sắc tố da: Một số trường hợp có thể thấy da sạm đi ở các vùng nếp gấp, dù dấu hiệu này thường rõ hơn ở thể nguyên phát.

Bà con lưu ý: Các triệu chứng trên có thể giống với nhiều bệnh lý thông thường khác. Do đó, khi thấy cơ thể có từ 2-3 dấu hiệu trở lên, đặc biệt là tình trạng mệt mỏi và huyết áp thấp, anh em nên đi thăm khám sớm để được chẩn đoán chính xác.

Biến chứng và tiên lượng của bệnh

Nhiều người lo lắng hỏi chúng tôi rằng: “Bệnh này có chữa được không?”. Tin vui là suy thượng thận thứ phát thường có tiên lượng tốt hơn so với thể nguyên phát. Nếu xác định đúng nguyên nhân và có phương án khắc phục kịp thời, các triệu chứng sẽ được kiểm soát và tuyến thượng thận có thể hoạt động ổn định trở lại.

Tuy nhiên, nếu chủ quan để bệnh kéo dài không xử lý, bà con có thể đối mặt với những biến chứng nguy hiểm như:

• Hạ đường huyết nghiêm trọng dẫn đến hôn mê.
• Trụy tim mạch, hạ huyết áp quá mức gây sốc.
• Mệt mỏi mãn tính làm suy giảm chất lượng cuộc sống và khả năng lao động.
• Rối loạn chức năng sinh dục và các vấn đề về tâm thần kinh.

Cách chẩn đoán xác định bệnh tại cơ sở y tế

Để khẳng định chắc chắn một người có bị suy thượng thận thứ phát hay không, các bác sĩ thường thực hiện các bước kiểm tra chuyên sâu:

1. Xét nghiệm máu và nước bọt

Đo nồng độ Cortisol vào buổi sáng sớm (thời điểm hormone này đạt mức cao nhất). Nếu chỉ số này thấp hơn mức bình thường, đó là dấu hiệu cảnh báo quan trọng.

2. Xét nghiệm kích thích ACTH

Đây là tiêu chuẩn “vàng” để phân biệt các loại suy thượng thận. Bác sĩ sẽ tiêm một lượng ACTH tổng hợp và đo phản ứng của Cortisol. Nếu nồng độ Cortisol tăng lên sau khi tiêm, điều đó chứng tỏ tuyến thượng thận vẫn còn tốt và nguyên nhân gây bệnh thực sự nằm ở tuyến yên hoặc vùng dưới đồi (thể thứ phát hoặc cấp ba).

3. Chẩn đoán hình ảnh

Chụp MRI hoặc CT scan vùng đầu để kiểm tra xem có khối u tuyến yên hay các tổn thương mạch máu nào không. Đồng thời, hình ảnh cũng giúp loại trừ các bất thường tại chỗ của tuyến thượng thận.

Hướng điều trị phổ biến hiện nay

Nguyên tắc cốt lõi trong xử lý suy thượng thận thứ phát là bổ sung lượng hormone thiếu hụt (liệu pháp thay thế) và giải quyết triệt để nguyên nhân gốc rễ (như loại bỏ khối u hoặc dừng thuốc Corticoid sai cách).

Bổ sung Glucocorticoid (thay thế Cortisol):

Thông thường, người bệnh sẽ được chỉ định dùng các loại thuốc chứa Hydrocortisone với liều lượng phù hợp để bù đắp lượng Cortisol cơ thể không tự sản xuất được. Thuốc giúp cải thiện tình trạng viêm, chống dị ứng và ổn định các hoạt động chuyển hóa. Một số loại khác có thể được cân nhắc bao gồm Methylprednisolone, Prednisone hoặc Dexamethasone tùy theo tình trạng cụ thể.

Bổ sung các hormone khác:

Mặc dù ít phổ biến hơn ở thể thứ phát, nhưng nếu có tình trạng thiếu hụt Aldosterone (Mineralocorticoid) gây mất cân bằng điện giải hoặc thiếu hụt Androgen gây suy giảm sinh lý, bác sĩ sẽ chỉ định thêm các thuốc thay thế tương ứng như Fludrocortisone hoặc DHEA.

Lời khuyên từ Đỗ Minh Đường để phòng ngừa bệnh hiệu quả

Để bảo vệ “bộ máy” nội tiết và phòng tránh nguy cơ suy thượng thận thứ phát, bà con nên thực hiện các thói quen lành mạnh sau đây:

• Nói “Không” với việc tự ý dùng thuốc: Tuyệt đối không tự mua các loại thuốc giảm đau, thuốc “tễ”, thuốc đông y không rõ nguồn gốc có pha trộn Corticoid. Mọi loại thuốc cần có sự tư vấn của chuyên gia.
• Kiểm soát cân nặng và lối sống: Duy trì cân nặng hợp lý, hạn chế tối đa rượu bia và thuốc lá để giảm áp lực cho hệ nội tiết.
• Chế độ dinh dưỡng khoa học: Tăng cường thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, Omega-3, các vitamin nhóm B, C, E từ rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt. Đừng quên uống đủ nước mỗi ngày (khoảng 2 lít).
• Nghỉ ngơi và vận động: Dành thời gian thư giãn, tránh căng thẳng quá mức. Nên luyện tập thể dục nhẹ nhàng 30-60 phút mỗi ngày tùy theo sức khỏe.
• Chăm sóc sức khỏe sau sinh: Chị em phụ nữ mang thai cần chú ý bổ sung sắt và dinh dưỡng đầy đủ để phòng tránh mất máu, ngăn ngừa hội chứng Sheehan.
• Khám sức khỏe định kỳ: Việc tầm soát sớm giúp phát hiện các khối u hoặc dấu hiệu suy giảm nội tiết từ giai đoạn khởi phát.

Suy thượng thận thứ phát tuy phức tạp nhưng nếu bà con hiểu rõ và tuân thủ đúng hướng dẫn điều trị thì hoàn toàn có thể chung sống hòa bình với bệnh và duy trì sức khỏe ổn định. Nếu có bất kỳ thắc mắc nào về các dấu hiệu mệt mỏi, sụt cân hay rối loạn nội tiết, đừng ngần ngại chia sẻ để nhận được sự tư vấn tận tâm nhất.