Mề đay cấp ở trẻ em: Cách nhận biết và cách khắc phục

Người chịu trách nhiệm nội dung: Nhà thuốc Đỗ Minh Đường
Tính chất: Thông tin y học giáo dục, không thay thế thăm khám trực tiếp

Mề Đay Cấp Ở Trẻ Em Là Gì?

Mề đay cấp (acute urticaria) ở trẻ em là tình trạng viêm da đột ngột, xuất hiện các sẩn phù nề (wheal) màu đỏ hoặc trắng trên da, kèm ngứa dữ dội, và thường tự khỏi trong vòng dưới 6 tuần[1]. Đây là một trong những vấn đề da liễu phổ biến nhất ở trẻ, chiếm 15-25% trẻ em trải qua ít nhất một lần trong đời[2].

Khác với mề đay mạn tính (kéo dài trên 6 tuần), mề đay cấp ở trẻ thường có nguyên nhân rõ ràng và tiên lượng tốt.

Nguyên Nhân Phổ Biến

Dị ứng thực phẩm

Đây là nguyên nhân hàng đầu ở trẻ nhỏ, chiếm 40-50% trường hợp[3]:

Thực phẩm thường gặp:

• Trứng (đặc biệt lòng trắng)
• Sữa bò và các chế phẩm từ sữa
• Hải sản (tôm, cua, cá)
• Các loại hạt (đậu phộng, hạnh nhân)
• Lúa mì, đậu nành
• Dâu tây, cà chua, sô-cô-la

Đặc điểm:

• Triệu chứng xuất hiện trong vòng vài phút đến 2 giờ sau ăn
• Có thể kèm theo buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy
• Trẻ có tiền sử dị ứng hoặc cha mẹ dị ứng có nguy cơ cao hơn

Nhiễm virus

Chiếm 30-40% trường hợp mề đay cấp ở trẻ[4]:

• Virus cảm lạnh thông thường (rhinovirus, coronavirus)
• Virus gây viêm đường hô hấp trên
• Virus gây viêm dạ dày ruột
• Virus Epstein-Barr, cytomegalovirus (ít gặp hơn)

Đặc điểm:

• Mề đay xuất hiện khi trẻ đang hoặc vừa bị cảm
• Thường kèm sốt nhẹ, sổ mũi, ho
• Tự khỏi khi nhiễm trùng lui bớt (3-7 ngày)

Dị ứng thuốc

Thuốc thường gây mề đay:

• Kháng sinh nhóm beta-lactam (amoxicillin, ampicillin)
• Thuốc hạ sốt giảm đau (ibuprofen, aspirin)
• Kháng sinh nhóm sulfonamide
• Thuốc chống co giật
• Vắc-xin (hiếm gặp)

Đặc điểm:

• Xuất hiện trong vài giờ đến 1-2 ngày sau dùng thuốc
• Cần phân biệt với phát ban do virus (thường gặp khi trẻ dùng kháng sinh điều trị nhiễm virus)

Côn trùng đốt

• Ong, ong bầu, kiến lửa
• Muỗi (ở trẻ nhạy cảm)
• Bọ chét, rận

Tiếp xúc vật lý

• Dị ứng latex (bong bóng, găng tay)
• Tiếp xúc thực vật (cỏ, hoa)
• Áp lực lên da
• Thay đổi nhiệt độ đột ngột

Cách Nhận Biết Mề Đay Cấp

Biểu hiện điển hình

Sẩn phù nề (wheal):

• Hình dạng: Tròn, bầu dục, hoặc không đều, có thể nhỏ như hạt hoặc lớn hơn 10cm
• Màu sắc: Đỏ hồng hoặc trắng nhợt ở giữa, viền đỏ xung quanh
• Đặc điểm: Phù nề, hơi nổi lên trên bề mặt da, ranh giới rõ
• Di chuyển: Sẩn biến mất ở vị trí này, xuất hiện ở vị trí khác trong vòng 24 giờ
• Không để lại vết: Khi sẩn biến mất, da trở lại bình thường, không sẹo

Ngứa:

• Ngứa dữ dội, khó chịu
• Trẻ có thể quấy khóc, cáu gắt
• Trẻ nhỏ thường cọ xát da vào vật xung quanh

Phân bố:

• Có thể xuất hiện bất kỳ vùng nào trên cơ thể
• Thường gặp ở mặt, thân mình, tay chân
• Có thể lan rộng toàn thân

Phù mạch (angioedema)

Xuất hiện ở 10-20% trẻ bị mề đay cấp[5]:

Đặc điểm:

• Phù sâu hơn mề đay thông thường
• Vị trí: Môi, mi mắt, má, lưỡi, họng
• Màu sắc: Da bình thường hoặc hơi đỏ
• Ít ngứa hơn, có cảm giác căng tức
• Kéo dài 24-72 giờ

Dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu:

• Phù lưỡi, họng
• Khó thở, thở khò khè
• Khó nuốt, nuốt nước bọt
• Nói khó, giọng khàn

Phân Biệt Mề Đay Với Các Bệnh Khác

Mề đay vs Sốt phát ban do virus

Mề đay vs Viêm da tiếp xúc

• Viêm da tiếp xúc: Chỉ ở vùng tiếp xúc chất gây kích ứng, có thể có vảy, thấm dịch
• Mề đay: Có thể xuất hiện nhiều vùng, sẩn phù nề rõ, không vảy

Mề đay vs Côn trùng cắn

• Côn trùng cắn: Vết cắn cố định, có điểm trung tâm, kéo dài nhiều ngày
• Mề đay: Di chuyển, không có điểm trung tâm, biến mất nhanh

Cách Xử Trí Tại Nhà

Xử trí ngay khi phát hiện

Loại bỏ nguyên nhân:

• Nếu nghi ngờ do thực phẩm: Ngừng cho trẻ ăn ngay
• Nếu do tiếp xúc: Rửa sạch vùng da bằng nước mát
• Nếu do thuốc: Ngừng thuốc và báo bác sĩ

Làm dịu triệu chứng:

• Chườm mát vùng da bị ngứa (khăn ẩm hoặc túi chườm lạnh)
• Tắm nước mát (không dùng xà phòng mạnh)
• Cắt ngắn móng tay trẻ để tránh gãi trầy xước

Thuốc kháng histamine:

• Là phương pháp chính để giảm ngứa và sẩn[6]
• Dùng kháng histamine thế hệ 2 (ít buồn ngủ):
  • Cetirizine: 2-5 tuổi: 2.5mg, >6 tuổi: 5-10mg/ngày
  • Loratadine: 2-5 tuổi: 5mg, >6 tuổi: 10mg/ngày
• Có thể dùng thế hệ 1 trước ngủ (giúp trẻ ngủ ngon):
  • Diphenhydramine: 5mg/kg/ngày, chia 3-4 lần

Lưu ý quan trọng:

• Không tự ý dùng corticosteroid cho trẻ mà chưa có chỉ định bác sĩ
• Không bôi kem có corticosteroid mạnh
• Không dùng aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi

Chăm sóc chung

Trong 24-48 giờ đầu:

• Cho trẻ nghỉ ngơi
• Mặc quần áo rộng rãi, cotton mềm
• Giữ phòng mát mẻ (khoảng 22-24°C)
• Cho trẻ uống nhiều nước

Chế độ ăn:

• Nếu nghi ngờ dị ứng thực phẩm: Tránh thực phẩm đó hoàn toàn
• Cho trẻ ăn nhẹ nhàng, dễ tiêu
• Ghi chép lại thực phẩm trẻ ăn trước khi có mề đay

Khi Nào Cần Đưa Trẻ Đi Khám Ngay?

Cấp cứu ngay lập tức (gọi 115 hoặc đến BV ngay)

Quý phụ huynh cần đưa trẻ cấp cứu ngay nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau:

Phản vệ (anaphylaxis):

• Khó thở, thở nhanh, thở khò khè
• Phù môi, lưỡi, họng
• Nói khó, nuốt khó
• Choáng váng, ngất
• Huyết áp giảm, da lạnh, xanh tím
• Đau bụng dữ dội, nôn ói nhiều

Phù mạch nặng:

• Phù lan nhanh vùng mặt, cổ
• Cảm giác tức nghẹn
• Khó thở

Đi khám trong ngày

• Mề đay xuất hiện lần đầu tiên
• Sẩn lan rộng toàn thân
• Ngứa dữ dội, trẻ quấy khóc không ngủ được
• Kèm sốt cao (>39°C)
• Có dấu hiệu nhiễm trùng (sẩn có mủ, đỏ nóng sưng đau)
• Trẻ uống thuốc kháng histamine 24-48 giờ không đỡ

Tái khám khi cần

• Mề đay tái phát nhiều lần
• Mề đay kéo dài trên 1 tuần
• Cần xác định rõ nguyên nhân dị ứng

Điều Trị Y Khoa

Thuốc kháng histamine

Liều điều chỉnh theo mức độ:

• Nhẹ: Liều chuẩn kháng histamine thế hệ 2
• Trung bình: Có thể tăng liều gấp đôi (theo chỉ định bác sĩ)
• Nặng: Phối hợp nhiều loại kháng histamine

Corticosteroid (khi cần thiết)

Chỉ định:

• Mề đay cấp nặng
• Kèm phù mạch
• Không đáp ứng với kháng histamine

Phác đồ ngắn ngày:

• Prednisolone 1-2mg/kg/ngày, uống 3-5 ngày[7]
• Không dùng kéo dài vì tác dụng phụ

Epinephrine (thuốc cấp cứu)

• Chỉ định: Phản vệ
• Tiêm bắp ngay lập tức
• Liều: 0.01mg/kg (tối đa 0.3mg cho trẻ <30kg, 0.5mg cho trẻ >30kg)
• Có thể tiêm lại sau 5-15 phút nếu cần[8]

Xét nghiệm tìm nguyên nhân (khi cần)

Không làm thường quy, chỉ định khi:

• Mề đay tái phát nhiều lần
• Nghi ngờ dị ứng thực phẩm cụ thể
• Tiền sử phản vệ

Xét nghiệm có thể làm:

• Test lẩy da (skin prick test)
• Xét nghiệm IgE đặc hiệu trong máu
• Test thử thực phẩm (dưới giám sát y tế)

Phòng Ngừa Tái Phát

Xác định và tránh nguyên nhân

Nếu do thực phẩm:

• Ghi chép nhật ký ăn uống của trẻ
• Loại bỏ hoàn toàn thực phẩm gây dị ứng
• Đọc kỹ nhãn thực phẩm đóng gói
• Thông báo cho nhà trường, người chăm sóc
• Tái đánh giá định kỳ (nhiều trẻ tự khỏi dị ứng khi lớn)

Nếu do thuốc:

• Ghi nhớ tên thuốc gây dị ứng
• Thông báo cho mọi bác sĩ khám cho trẻ
• Có thể đeo vòng tay y tế ghi tên thuốc dị ứng
• Không tự ý mua thuốc cho trẻ

Nếu do côn trùng:

• Mặc quần áo dài tay khi ra ngoài
• Sử dụng xịt chống muỗi an toàn cho trẻ
• Tránh khu vực nhiều ong, kiến
• Dùng màn chống muỗi

Chuẩn bị thuốc dự phòng

Với trẻ có tiền sử mề đay cấp nặng hoặc phản vệ:

• Luôn có sẵn thuốc kháng histamine tại nhà
• Có bút tiêm epinephrine tự động (nếu bác sĩ kê đơn)
• Dạy người chăm sóc cách sử dụng
• Kiểm tra hạn sử dụng định kỳ

Giáo dục gia đình

• Nhận biết dấu hiệu sớm của mề đay
• Biết cách xử trí ban đầu
• Biết khi nào cần cấp cứu
• Thông báo cho nhà trường về tình trạng của trẻ

Tiếp Cận Y Học Cổ Truyền

Trong YHCT, mề đay ở trẻ em thường được biện chứng là:

Phong nhiệt xâm lâm:

• Biểu hiện: Sẩn đỏ, ngứa nhiều, trẻ bứt rứt, có thể kèm sốt nhẹ
• Nguyên tắc: Sơ phong thanh nhiệt
• Có thể dùng các bài thuốc: Tiêu phong tán (dưới chỉ định thầy thuốc)

Tỳ vị thấp nhiệt:

• Biểu hiện: Mề đay sau ăn, kèm đầy bụng, tiêu chảy
• Nguyên tắc: Kiện tỳ lợi thấp, thanh nhiệt

Phòng ngừa theo YHCT:

• Tránh cho trẻ ăn quá nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán
• Tăng cường tiêu hóa, giữ ấm bụng trẻ
• Massage huyệt vị: Hợp cốc, Khúc trì (theo hướng dẫn)

Lưu ý: Y học Cổ truyền có thể hỗ trợ, nhưng cần kết hợp với y học hiện đại và thăm khám trực tiếp. Không tự ý dùng thuốc bắc cho trẻ nhỏ.

Tiên Lượng

Mề đay cấp ở trẻ em thường có tiên lượng tốt:

• 80-90% trường hợp tự khỏi trong vòng 1-2 tuần[9]
• 50% trường hợp khỏi trong 24-48 giờ với điều trị thích hợp
• Chỉ 2-3% tiến triển thành mề đay mạn tính
• Nhiều trẻ dị ứng thực phẩm sẽ tự khỏi khi lớn (trừ dị ứng hải sản, đậu phộng)

Câu Hỏi Thường Gặp

Mề đay có lây không?

• Không lây. Mề đay là phản ứng dị ứng của cơ thể trẻ, không phải bệnh nhiễm trùng.

Trẻ bị mề đay có được tắm không?

• Được tắm bằng nước mát, không dùng xà phòng mạnh. Tắm giúp giảm ngứa.

Có nên cho trẻ gãi không?

• Không. Gãi nhiều làm da tổn thương, tăng nguy cơ nhiễm trùng. Cắt ngắn móng tay trẻ.

Mề đay có di truyền không?

• Không di truyền trực tiếp, nhưng trẻ có bố mẹ dị ứng có nguy cơ cao hơn.

Khi nào trẻ được ăn lại thực phẩm gây dị ứng?

• Cần tham khảo bác sĩ. Nhiều trường hợp cần tránh hoàn toàn, một số có thể thử lại sau vài tháng/năm dưới giám sát y tế.

Miễn Trừ Trách Nhiệm Y Khoa

Quý phụ huynh lưu ý:

Bài viết này cung cấp thông tin y học giáo dục về mề đay cấp ở trẻ em, giúp quý vị nhận biết và xử trí ban đầu tại nhà. Tuy nhiên, thông tin này không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị trực tiếp từ bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ da liễu.

Mỗi trẻ có cơ địa và tình trạng sức khỏe khác nhau. Quý phụ huynh không tự ý sử dụng thuốc cho trẻ, đặc biệt là corticosteroid hoặc kháng sinh, mà chưa có chỉ định của bác sĩ.

Nếu trẻ có biểu hiện bất thường hoặc quý vị không chắc chắn về tình trạng của trẻ, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế hoặc Nhà thuốc Đỗ Minh Đường để được tư vấn kịp thời.

Tài Liệu Tham Khảo

[1] Zuberbier T, et al. The EAACI/GA²LEN/EDF/WAO guideline for the definition, classification, diagnosis and management of urticaria. Allergy. 2018;73(7):1393-1414.

[2] Caffarelli C, et al. Urticaria in children: an update on pathophysiology, clinical features and treatment. Pediatr Allergy Immunol. 2021;32(8):1620-1629.

[3] Sicherer SH, Sampson HA. Food allergy: A review and update on epidemiology, pathogenesis, diagnosis, prevention, and management. J Allergy Clin Immunol. 2018;141(1):41-58.

[4] Mortureux P, et al. Acute urticaria in infancy and early childhood: a prospective study. Arch Dermatol. 1998;134(3):319-323.

[5] Zuberbier T, et al. Prevalence of adverse reactions to food in Germany – a population study. Allergy. 2004;59(3):338-345.

[6] Simons FE. H1-antihistamines in children. Clin Allergy Immunol. 2002;17:437-464.

[7] Pollack CV Jr, Romano TJ. Outpatient management of acute urticaria: the role of prednisone. Ann Emerg Med. 1995;26(5):547-551.

[8] Simons FE, et al. Epinephrine for the out-of-hospital (first-aid) treatment of anaphylaxis in infants: is the ampule/syringe/needle method practical? J Allergy Clin Immunol. 2001;108(6):1040-1044.

[9] Wedi B, Kapp A. Urticaria and angioedema. Allergy. 2008;117:1203-1220.

Nhà thuốc Đỗ Minh Đường
Thông tin liên hệ và địa chỉ của nhà thuốc
Tư vấn miễn phí về sức khỏe trẻ em